Roken is dodelijk; hoe laat je mensen stoppen met roken?
by MediumArtikel uit Medium #1 2007-2008
Tekst door Niels Appelo
We weten dat het niet goed voor de gezondheid is. We weten ook dat veel mensen roken lekker vinden. We weten ook dat veel mensen verslaafd zijn en we weten óók dat er veel wordt gedaan om mensen te laten stoppen. Maar het lijkt niet te lukken. Waarom niet?
Na wat navraag te hebben gedaan en de ogen goed de kost te hebben gegeven, blijkt dat mensen roken lekker vinden. En dat ze over het algemeen helemaal niet van plan zijn om te stoppen, uitzonderingen daargelaten. De waarschuwingen op de pakjes sigaretten lijken niet veel uit te halen. Komt het niet overtuigend genoeg over? Moeten mensen er om lachen en schenken ze er geen aandacht aan? Schrikt het niet genoeg af? Zo niet, wat moet er dan op staan? Heeft het überhaupt wel zin om zoiets op een pakje sigaretten te zetten? Als het pakje gekocht is, is het immers al te laat. Mensen gooien namelijk de steeds duurder wordende sigaretten echt niet zomaar in de prullenbak.
Afschrikwekkend
Van de Nederlandse bevolking rookt ongeveer een derde weleens een sigaret. Sommigen omdat ze het lekker vinden, anderen omdat ze inmiddels verslaafd zijn. Daarnaast zijn er mensen, vooral de jongeren, die roken om erbij te horen. Dat roken slecht is voor de gezondheid weten verschillende overheden en andere organisaties uiteraard ook. Al jarenlang zijn ze bezig met campagnes om massaal mensen te laten stoppen met roken. Een belangrijk onderdeel van deze campagne is het plaatsen van de – bedoelde – afschrikwekkende teksten op sigarettenpakjes. Sinds 1 mei staan ze erop, bedacht door de EU. De EU-landen moeten deze teksten verplicht op de pakjes sigaretten, shag en sigaren zetten. Er zijn in totaal veertien verschillende waarschuwingsteksten. Van minder tot meer choquerend; van minder tot meer behulpzaam.
STIVORO
STIVORO is binnen Nederland de meest bekende en belangrijkste anti-rookorganisatie. Ze zijn bekend van een groot aantal antirookcampagnes. De bekendste die nu loopt is de campagne “Rokers verdienen een beloning”, bekend van de grote posters in bushokjes. Wat hieraan opvalt is dat het niet lijkt te gaan om een uitspraak tégen het roken. Waar het uiteindelijk om gaat is dat rokers worden overgehaald om 24 uur of langer te stoppen met roken, waarmee ze een grote breedbeeld tv kunnen winnen. STIVORO is echter nog veel bekender door de jaarlijkse campagne rond nieuwjaarsdag. Deze is erop gericht om te zorgen dat mensen aan het begin van het jaar stoppen met roken; als onderdeel van de goede voornemens. De populaire campagne is zelfs een keer door een televisiezender gebruikt voor een uitzending.
Mooi meisje
De eerst genoemde campagne van STIVORO bevat een belangrijk aspect: de opvallende manier waarop het publiek met de tekst wordt benaderd. Carl Simons, hoofd van het Adviescentrum binnen STIVORO, zegt dat het erom gaat om rokers te prikkelen om te stoppen. “Na onderzoek door en ervaring van STIVORO is gebleken dat het geen zin heeft om mensen af te schrikken, of te zorgen dat zij angst krijgen voor de gevolgen. Mensen prikkelen is de beste poging om ze proberen te laten stoppen”, aldus Simons. Het is wel ‘in’ geweest om mensen af te schrikken. Om mensen een gevoel van angst te geven, maar blijkbaar zijn mensen daar ongevoelig voor. Ook STIVORO heeft hieraan meegedaan. Een tijd geleden had STIVORO nog een reclamespotje op tv dat als enigszins schokkend kan worden ervaren. Het beeld dat werd getoond, was een mooi meisje dat even naar het toilet ging in een uitgaansgelegenheid en voor de spiegel verschrompelde en vergrijsde van een mooi meisje naar een lelijke oude heks. Hierbij werd op een duidelijke manier gesuggereerd dat dit door het roken kwam. Afgezien van die uitzondering kan worden gesteld dat in de laatste twintig jaar, in Nederland althans, een trend is ontstaan van een minimaal gebruik van angstoproepende beelden en teksten.
Levende sigaret
Er zijn talloze voorbeelden van zeer schokkende reclamespotjes in het buitenland. Een voorbeeld hiervan is een spotje uit Australië en Nieuw-Zeeland. In dit spotje wordt het ziekbed van een moeder getoond met haar gezin eromheen. De scène is bijzonder aangrijpend door allerlei indringende beelden, zoals deze ook in droevige films voorkomen. Terwijl de kinderen en de man van de vrouw huilen, bedroefd kijken en angst uitdragen over het feit dat moeder bijna overlijdt, wordt gesuggereerd dat dit leed is toe te schrijven aan het roken. Naast dit soort angstaanjagende spotjes zijn er ook campagnes die humor gebruiken om mensen van het roken af te houden. In Engeland was bijvoorbeeld een spotje op tv waarin was te zien hoe een ‘levende’ brandende sigaret in het dagelijks leven functioneert. Na verloop van tijd ging deze sigaret slap hangen in de vorm van een penis. De uiteindelijke boodschap was dat roken impotentie veroorzaakt. De twee genoemde voorbeelden zijn volgens Simons wisselend succesvol. Het schokkende spotje wordt door hem bestempeld als een niet zo goed voorbeeld, terwijl humor weer wel werkt. “We moeten zo’n schrikeffect vermijden. De schadelijke gevolgen van roken zijn inmiddels wel bekend. Daar gaat het niet meer om. We moeten mensen erop wijzen dat roken niet goed voor je is. Maar onze primaire taak is dat wij hulp moeten aanbieden.”
Dodelijk
Simons vertelt dat hij en de organisatie STIVORO de ‘ideologie’ van het prikkelen van mensen aanhangen. STIVORO is daarom ook niet helemaal te spreken over de teksten die op sommige pakjes staan. De simpele en meest voorkomende tekst ‘Roken is dodelijk’ is eigenlijk al een verkeerde, net als ‘Roken veroorzaakt hart- en vaatziekten’. Simons: “Deze teksten verwijzen naar de toekomst, en over de toekomst denkt men al snel wat gemakkelijker.” Volgens Simons zijn de teksten niet overtuigend genoeg en eigenlijk nietszeggend. Wat volgens Simons beter werkt zijn plaatjes op de pakjes; de EU is hier dan ook mee bezig. Hoe dit precies vorm gaat krijgen is onbekend. Wel bekend is dat de teksten op de pakjes, naar de maatstaven van STIVORO althans, niet voldoende werken. Simons hoopt dat STIVORO steeds meer en meer mensen van het roken af krijgt. “Roken is namelijk zéker wel dodelijk”.
