Vijf simpele stappen naar een transparantere journalistiek
by Paul Vereijken
Journalisten zijn bij uitstek voor transparantie, maar als het op henzelf aankomt, zijn ze vaak vele malen minder transparant dan ze zouden kunnen zijn. De beroepsgroep die van anderen openheid over allerlei zaken eist, loopt zelf niet voorop. Dat is niet alleen een indruk van deze jonge journalist, maar blijkt ook uit onderzoek.
Hoe kunnen media transparanter worden? Discussies hierover verzanden al snel in ingewikkelde vraagstukken. Maar dat hoeft helemaal niet. Met een paar eenvoudige stappen, is de journalistiek een stuk transparanter te maken.
Openbaar mission statement, redactiestatuut en -code
Bijna elke redactie heeft een redactiestatuut en sommige hebben ook nog een mission statement en ethische code. Het ligt voor de hand wat je bereikt door die openbaar te maken: duidelijkheid over waar je als nieuwsmedium staat, hoe je handelt en wat lezers, kijkers en luisteraars van je kunnen verwachten. Toch is het geen vanzelfsprekendheid voor media om deze belangrijke documenten te publiceren. Uit het onderzoek van de Fontys Hogeschool Journalistiek blijkt:
Dat 60% van de onderzochte media een mission statement publiceert en 32% een introspectieve rubriek van de hoofdredactie publiceert. Nieuwsombudsmannen (3%) en publieksredacteuren (7%) zijn daarentegen dun gezaaid en slechts een enkel medium publiceert een eigen ethische code (15%) of een redactiestatuut (7%). Een op de vijf nieuwsmedia verwijst in hun colofon naar de Raad voor de Journalistiek en vooral regionale omroepen publiceren hun jaarverslagen (17%).
Verberg je fouten niet
Er gaat nog wel eens wat mis in de journalistiek. Dat is natuurlijk erg, maar veel erger is het dat het vervolgens vaak maar minimaal hersteld wordt. Aangezien nagenoeg elk nieuwsmedium ook op internet actief is, bestaat er geen excuus meer om fouten en correcties niet herkenbaar te publiceren. Een weblog in de vorm van een correctierubriek is zo aangemaakt en natuurlijk is elk bericht waar fouten in zijn geslopen, aan te passen. Of nog liever: de fout herkenbaar verbeteren en bij het artikel uitleggen dat het gecorrigeerd is en waarom.
Ben zo open als het maar kan over je bronnen
Dat een journalist in een uitgebreid onderzoek niet al zijn bronnen openbaar zal maken en hen wil beschermen, staat natuurlijk niet ter discussie als het gaat om meer transparantie. Meer transparantie moet de journalistiek verbeteren, niet onmogelijk maken.
Twee simpele manieren om transparanter te zijn over bronnen: publiceer je bronmateriaal en als je nieuws uit een persbericht haalt, laat dat dan ook blijken. Al je bronmateriaal publiceren, is natuurlijk alleen op internet haalbaar. Het web is dan ook een prima plek om bij nieuwsberichten die gaan over een motie van de Tweede Kamer die te publiceren, bij jaarcijfers het jaarverslag, het onderzoeksrapport bij onderzoeken en enquêtes, enzovoort.
Komt het nieuws uit een persbericht? Publiceer dan niet alleen het persbericht bij het nieuwsbericht, maar geef dat ook aan. Simpelweg door te schrijven: “…”, zegt de directeur in een persbericht. In plaats van: “…”, zegt de directeur. Die laatste schrijfwijze wekt namelijk de indruk dat de journalist zelf de directeur gesproken heeft.
Leg uit wat je wel en niet doet
Geen enkele journalist hoeft dagelijks een uitgebreide verantwoording over zijn werk te schrijven. Maar door bijvoorbeeld via Twitter of andere sociale media te laten weten wat je als journalist doet, geef je al meer openheid over je werk. Natuurlijk staat ook daarbij bronbescherming voorop.
Dagelijks maken journalisten ook allerlei keuzes. Over wat ze wel en niet doen. Welke nieuws wel gepubliceerd wordt en welk niet. Krant en nieuwsblog nrc.next hield daar een paar jaar geleden een blog over bij. Welke artikelen haalden de voorpagina van de krant? Inmiddels is dat weblog ter ziele, maar NRC-hoofdredacteur Peter van der Meersch licht in een nieuw blog incidenteel de keuzes van NRC toe. Gelukkig is NRC daar niet meer de enige in. De hoofdredactie van de NOS blogt bijvoorbeeld ook. Bij het ED (Eindhovens Dagblad) slaan meer en meer verslaggevers aan het bloggen, onder andere om te vertellen waar ze mee bezig zijn en hoe ze zelf tegen bepaalde actuele ontwikkelingen aankijken.
Kranten en tijdschriften doen iets vergelijkbaars overigens al jaren. In de meeste tijdschriften heeft de hoofdredactie een voorwoord en veel kranten lichten in de zaterdagse editie een actueel dilemma waar de redactie mee worstelt uit.
Publiceer profielen van je journalisten
Lezers, kijkers en luisteraars die meer willen weten over een bepaalde journalist, mogen doorgaans zelf aan het zoeken slaan. Er zijn maar weinig media die van elke journalist een kort profiel (opleiding, beroepsmatige achtergrond) publiceren. Gelukkig hebben steeds meer journalisten een profiel op LinkedIn of andere sociale media. Waarom zou je dat als nieuwsmedium dan niet koppelen in het colofon van je website?
Transparantie: niet voor de massa
Transparanter zijn over wat je wel en niet doet als nieuwsmedium, doe je niet omdat de massa hier op zit te wachten. Cijfers heb ik niet, maar ik kan me goed indenken dat het gros van de lezers, kijkers en luisteraars dit niet kan boeien. Maar dat mag geen argument zijn om het niet te doen. Onderzoeksjournalistiek bedrijf je ook niet omdat de massa er op zit te wachten. Of dat zo is, doet er niet toe. Dat geldt ook voor het transparanter maken van journalistiek: dat doe je omdat je er in gelooft dat journalistiek er beter van wordt.
Foto door victoriapeckham.
